Orta Doğu’da tırmanan gerilim küresel piyasaları sarsmaya devam ederken petrolün ardından şimdi de helyum krizi patlak verdi. İran’a yönelik saldırılarla başlayan süreçte dünya helyum arzının yaklaşık üçte birinin piyasadan çekilmesi tüm endüstriyi ayağa kaldırırken uzmanlar “Dünya bunu telafi edemez” uyarısıyla krizin derinleşebileceğine dikkat çekiyor.

Orta Doğu’daki çatışmalar küresel endüstriyel gaz piyasasını doğrudan etkilemeye başladı. Uzmanlara göre İran’daki savaş nedeniyle dünya helyum arzının yaklaşık üçte biri şu an için piyasadan çekilmiş durumda. Çatışmanın iki haftadan uzun sürmesi halinde ise bu arz krizinin aylarca devam edebileceği uyarısı yapılıyor. Bu çarpıcı değerlendirme, endüstriyel gaz sektörünü yakından takip eden Gasworld tarafından 4 Mart’ta düzenlenen bir webinarda bir araya gelen uzmanlardan geldi.

Kritik Tesiste Üretim Neden Durdu

Chemical and Engineering News tarafından paylaşılan bilgilere göre kriz, İran’ın Katar’a yönelik drone ve füze saldırıları ile Hürmüz Boğazı’nda deniz trafiğini engellemesi sonrası tetiklendi. Basra Körfezi’ni dünya deniz ticaretine bağlayan en önemli geçiş noktalarından biri olan bu boğazda yaşanan aksamalar, üretimi doğrudan vurdu. 2 Mart tarihinde devlet enerji şirketi QatarEnergy, ülkenin en büyük sanayi merkezlerinden biri olan Ras Laffan Industrial City’deki üretimi durdurduğunu açıkladı. Bu tesis, doğal gaz işleme faaliyetleri kapsamında günde yaklaşık 17 ton sıvı helyum üretmesiyle biliniyor.

Helyum gazı genellikle doğal gazla aynı yeraltı rezervlerinde bulunuyor ve doğal gaz işlenirken ayrıştırılıyor. Şirket, tesisin İran mühimmatlarının hedefi olduğunu doğruladı ancak hava savunma sistemlerinin saldırıyı tamamen engelleyip engellemediğine dair ayrıntı paylaşmadı. Saldırıların hemen ertesi günü tesiste üre, polimer ve metanol üretimi de tamamen durduruldu.

Bilim ve Teknoloji Dünyası Helyum Krizinden Nasıl Etkilenir

Helyum, birçok bilimsel ve endüstriyel alanda alternatifi bulunmayan vazgeçilmez bir gaz olarak kabul ediliyor. Süperiletken mıknatısların soğutulmasından tıbbi görüntüleme cihazlarına, spektrometre ve kriyojenik sistemlerden derin deniz dalgıçlarının solunum karışımlarına kadar geniş bir yelpazede bu gaz kullanılıyor. Katar, özellikle yarı iletken üretiminde kullanılan yüksek saflıkta helyum üreten dünyadaki iki merkezden birine ev sahipliği yapmasıyla stratejik bir öneme sahip. Bu gaz, teknoloji dünyasının kalbi olan silikon plakaların işlenmesinde iyonize edilerek kritik bir görev üstleniyor.

Kriz İki Haftalık Eşiği Aşarsa Neler Olacak

Çatışmalar 28 Şubat’ta ABD ve İsrail’in düzenlediği hava saldırılarıyla başlamıştı. Bu saldırılarda İran’ın dini lideri Ali Hamaney ve aralarında ilkokul çocuklarının da bulunduğu binden fazla insan hayatını kaybetti. Buna karşılık olarak İran, bölgedeki bazı ülkelere ve özellikle dünya helyum arzının üçte birini sağlayan Katar’a yönelik drone ve füze saldırıları başlattı. Helyum danışmanı Phil Kornbluth’a göre Katar’daki üretim iki hafta içinde yeniden başlayıp sevkiyatlar Hürmüz Boğazı üzerinden yapılabilirse piyasa hızla toparlanabilir.

Katar’dan çıkan helyumun müşterilere ulaşması normalde yaklaşık üç hafta sürüyor ve küresel dağıtım Linde, Air Liquide ile Iwatani gibi dev şirketler tarafından yapılıyor. Ancak üretim ve ihracat iki haftadan fazla durursa şirketlerin tedarik zincirlerini tamamen yeniden düzenlemesi, ekipman ve personel taşımaları gerekecek. Kornbluth, bu zorunlu değişiklikleri daha sonra geri almanın aylar sürebileceğini vurguluyor. ABD yönetiminin başlangıçta çatışmaların 4-5 hafta sürebileceğini öngörmesine rağmen 4 Mart’ta ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth operasyonların 8 hafta veya daha uzun sürebileceğini söylemesi endişeleri artırıyor.

Küresel Kıtlık Riski ve Artan Maliyetler

Uzmanlara göre İran’ın bölgedeki ticareti ne kadar süre engelleyebileceği hala belirsizliğini koruyor. Jeopolitik risk danışmanlığı şirketi Sibylline analisti Megan Sutcliffe, İran’ın mevcut kaynaklarla yaklaşık iki hafta boyunca deniz ticaretini kısmen aksatabilecek kapasiteye sahip olduğunu belirtti. Ancak Ras Laffan’daki doğal gaz veya helyum tesisleri doğrudan fiziksel zarar görürse durum çok daha ciddi bir boyuta evrilebilir. Böyle bir senaryoda tesisin tamamen yeniden faaliyete geçmesinin bir yılı bulabileceği ifade ediliyor.

Piyasadaki daralma şimdiden fiyatlara yansımaya başladı. Kornbluth’a göre bazı endüstriyel gaz şirketleri şimdiden müşterilere “helyum ek ücreti” uygulamaya başladı. Yaşanan bu kritik süreci değerlendiren Kornbluth, “Dünya, helyum arzının üçte birini kaybetmeyi telafi edemez” diyerek küresel bir kıtlık riskinin her geçen gün daha da arttığı konusunda dünyayı uyardı.