Almanya’nın önde gelen think tank kuruluşlarından VOX’da, ABD-İsrail ve İran arasında devam eden savaşın geldiği noktanın, tarafların stratejilerinin ve sürecin olası geleceğinin değerlendirildiği bir analiz yayınlandı.

Savaşın tarafları olan hem ABD hem İsrail hem de İran’ın üst düzey yetkililerin ortaya koydukları stratejik açıklamaların yanı sıra, orduların güçlerinin ve ellerindeki envanterlerinin de değerlendirildiği analizde, veriler üzerinden tarafların savaşı ne kadar sürdürebileceğine dair değerlendirmeler yapıldı.

Analizde ayrıca; uzman görüşlerine ve savaşın geleceğine dair öngörülere yer verildi.

İşte VOX’da yayınlanan analiz:

ABD Başkanı Donald Trump, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik yürüttüğü hava saldırılarını “onlar pes edene ya da artık savaşamayacak hale gelene kadar” süreceğini belirtti.

İran Dışişleri Bakanı ise kendi ordularının “gerektiği sürece savaşacağını” ve bir ateşkes müzakeresiyle pek ilgilenmediklerini ifade etti.

Ancak bir savaşın devam etmesi yalnızca tarafların iradesiyle ilgili değil, aynı zamanda da sahip olunan imkânlarla da ilgili. Bu nedenle çatışmanın ne kadar süreceğini belirleyecek en önemli sınırlayıcı unsurlardan biri, tarafların bunu sürdürebilecek mühimmat kapasitesi.

Bugün sahada yaşanan durum, İran’ın füze ve insansız hava araçları ile ABD, İsrail ve Körfez ülkelerinin bunları düşürmek için kullandığı savunma sistemleri arasında yaşanan bir silah yarışı niteliği taşımaktadır. Bu kapasitelere ilişkin veriler büyük ölçüde gizli tutulsa da her iki tarafta da belirli bir zorlanma ortaya çıktığına dair işaretler görülmektedir.

Füze ve İHA savaşının merkezinde İran

Konvansiyonel askeri gücü rakiplerine kıyasla oldukça zayıf kalan ve bölgesel müttefik ağının önemli ölçüde zayıfladığı görülen İran’ın elinde “savaşma” kapasitesi olarak geriye en çok füze ve insansız hava aracı stokları kalmış durumdadır.

İsrailli düşünce kuruluşu INSS tarafından derlenen verilere göre İran, bugüne kadar 13 farklı ülkeye karşı binlerce füze ve tek yönlü saldırı İHA’sı ateşledi. Bu saldırılarda en az 43 kişi hayatını kaybetti. Ölenler arasında yedi ABD askeri de bulunuyor. İran, ABD askeri üslerinden Dubai’deki lüks otellere ve Amazon veri merkezlerine kadar çok geniş bir hedef yelpazesini vurdu.

Bununla birlikte İranlı yetkililere göre ülkede 1.200’den fazla kişi hayatını kaybetti ve ülkenin askeri ile siyasi altyapısının önemli bir bölümü tahrip edildi.

Ancak İran’ın saldırıları, hedef alınan ülkelerin güçlü hava savunma sistemlerine sahip olması nedeniyle çok daha büyük bir yıkıma yol açmadı. Yoğun şekilde hedef alınan ülkelerin çoğu, İran tarafından fırlatılan mühimmatın yüzde 90’ından fazlasını başarıyla imha edebiliyor.

Hava savunmasının yüksek maliyeti

Bununla birlikte bu başarı kolay elde edilmiyor. Önleyici füzeler dünyanın en gelişmiş ve en çok talep gören silahları arasında yer alıyor ve bu savunma çabası son derece yüksek maliyetler doğuruyor.

ABD yalnızca savaşın ilk beş gününde yaklaşık 2,4 milyar dolar değerinde Patriot önleyici füze kullandı. Her bir Patriot füzesinin maliyeti yaklaşık 4 milyon dolar. Geçtiğimiz yıl haziran ayında yaşanan çatışmalar sırasında ABD, mobil füze savunma sistemi olan THAAD önleyicilerinin toplam stokunun yaklaşık dörtte birini kullanmıştı.

Bu sistemler yılda yalnızca yaklaşık 11 adet üretiliyor ve bu savaşta da benzer bir kullanım hızının söz konusu olduğu düşünülüyor.

James Martin Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Merkezi’nden Sam Lair bu durumu şu sözlerle ifade ediyor;

“Eğer füze savunması yapıyorsanız zaten maliyet eğrisinin yanlış tarafında yer alıyorsunuz. Bu tür savaşların doğası böyle. Önleyici füzeler pahalı, sayıları sınırlı ve her yıl çok az üretiliyor.”

Günümüzün füze ve İHA savaşları

Bu tür önleyici sistemler günümüzün füze ve insansız hava aracı ağırlıklı savaşlarının adeta vazgeçilmez unsurları haline gelmiş durumda. Orta Doğu’daki mevcut füze savaşı ise etkilerini bölgenin çok ötesinde hissettiriyor.

Avrupalı yetkililer, Ukrayna’daki savaş için ayrılmış bazı önleyici füzelerin Orta Doğu’ya yönlendirildiğini söylüyor. İhtiyacın ne kadar acil hale geldiğini gösteren bir diğer gelişme ise ABD’nin Güney Kore’de konuşlu güçlü bir THAAD sisteminin bazı parçalarını Orta Doğu’ya taşımayı planlaması. Bu karar, Kuzey Kore’nin yeni savaş gemisinden füze testleri yaptığı bir haftada alınmış olması bakımından dikkat çekiyor.

Saldırı silahları da tamamen sorunsuz değil. Örneğin ABD’nin Tomahawk seyir füzesi stoklarını yeniden doldurmasının yıllar alabileceği ifade ediliyor.

American Enterprise Institute savunma analisti MacKenzie Eaglen;

“Yıllardır ABD ordusunun tüm kuvvetleri hassas güdümlü mühimmatları üretim hızından çok daha hızlı bir şekilde tüketiyor”

değerlendirmesinde bulunuyor.

İran ne kadar süre saldırı düzenleyebilir?

ABD ve İsrail’in İran’daki füze tesislerine yönelik yoğun bombardımanı, İran’ın füze fırlatma kapasitesini ciddi şekilde azaltmış durumda. ABD ordusuna göre çatışmanın başlangıcından bu yana İran’ın füze saldırıları yüzde 90, insansız hava aracı saldırıları ise yüzde 83 oranında azaldı.

Savunma Bakanı Pete Hegseth bunu “ciddi bir yıpranmanın güçlü bir göstergesi” olarak tanımladı.

Bazı uzmanlar bu düşüşün İran’ın uzun sürecek bir savaş ihtimaline karşı bazı silahlarını sakladığını gösterebileceğini düşünüyor. Ancak geleneksel askeri ölçütlere bakıldığında İran’ın füze savaşında geride olduğu söylenebilir.

Bununla birlikte İran liderliğinin amacı ABD ve İsrail’i askeri olarak yenmek değil. Böyle bir ihtimal zaten hiçbir zaman gerçekçi görülmedi. İran’ın hedefi, Trump yönetiminin artan petrol fiyatları, dalgalanan ekonomi, düşen kamuoyu desteği ve rahatsız olan müttefiklerin baskısı altında savaşı sonlandırma kararı almasını sağlayacak ölçüde maliyet yaratabilmek.

Yeraltı füze şehirleri

Geçen yıl yaşanan “12 günlük savaş” öncesinde İran’ın yaklaşık 2.000 ila 3.000 füze stokuna sahip olduğu düşünülüyordu. Bu çatışmada yaklaşık 600 füze ateşlendi ve İsrail hava saldırılarında yerde çok sayıda füze imha edildi. Ancak geçen aylarda İran bu stokları yeniden doldurmak ve savunmasını güçlendirmek için çalıştı.

Bu füzelerin büyük bölümü geniş yeraltı komplekslerinde, yani “füze şehirleri” olarak bilinen tesislerde saklanıyordu. Savaşın ilk aşamasında bu tesisler yoğun şekilde hedef alındı ve İran’ın hava savunması bunları korumakta büyük ölçüde başarısız kaldı.

Mobil fırlatıcılar tesislerden çıkar çıkmaz sıklıkla imha edildi. ABD bunker-buster bombaları kullanarak bu şehirlerin girişlerini çökertti ve yüzlerce füzenin yeraltında gömülü kalmasına neden oldu. İsrail, İran’ın füze fırlatıcılarının yaklaşık yüzde 70’ini imha ettiğini ya da kullanılamaz hale getirdiğini tahmin ediyor.

Bu oran yüksek olsa bile ABD ve İsrail’in İran’ın uzun yıllar caydırıcı olarak görülen füze kapasitesini bu kadar hızlı zayıflatabilmesi birçok gözlemciyi şaşırttı.

İran’ın İHA kapasitesi

İran aynı zamanda tek yönlü saldırı İHA’larının geliştirilmesinde öncü ülkelerden biri olarak kabul ediliyor. Düşük maliyetli Shahed tipi İHA’lar yıllardır Rusya tarafından Ukrayna şehirlerine karşı kullanılıyor.

ABD de bu sistemden esinlenen benzer bir insansız hava aracı geliştirmeye başladı.

İran’ın İHA stokunun tam büyüklüğü bilinmiyor. Ancak savaş öncesinde üretim kapasitesinin aylık yaklaşık 10.000 adet olduğu tahmin ediliyordu. Savaş koşullarında bu kapasitenin muhtemelen daha düşük olduğu değerlendiriliyor.

Bu İHA’lar daha düşük tahrip gücüne sahip olsalar da İran’ın Hürmüz Boğazı’nı petrol ihracatına kapatma stratejisinde önemli rol oynayabilir. Bu stratejide İran’ın Yemen’deki müttefiklerinden bazı dersler çıkardığı düşünülüyor. Husiler, Gazze savaşı sırasında sınırlı sayıda füze ve İHA ile Kızıldeniz’de ciddi bir kaos yaratmayı başarmıştı.

Beklenmedik hedefler

İran’ın bu savaşta seçtiği hedefler bazı gözlemciler için şaşırtıcı oldu. Bazıları İsrail’e karşı hava savunmasını aşacak büyük bir füze saldırısı beklerken saldırılar daha geniş bir coğrafyaya yayıldı. Toplam mühimmatın İsrail’e kıyasla yaklaşık 20 kat daha fazlası Körfez ülkelerine yönlendirildi.

Bu durum kısmen İran Devrim Muhafızları’nın komuta yapısının savaşın başında aldığı darbe ile açıklanıyor. İran askeri doktrini, Tahran’dan emir alınamadığı durumlarda füze komutanlarına hedef seçimi konusunda geniş bir inisiyatif tanıyor.

Center for Naval Analyses analisti Decker Eveleth bu durumu şöyle açıklıyor;

“Otuz farklı Devrim Muhafızları komutanı kendi kararlarını veriyordu. Bu yüzden Umman gibi mantıksız görünen hedeflere saldırılar gördük. Oysa Umman savaş öncesinde İran ile ABD arasında nükleer anlaşma için arabuluculuk yapmaya çalışan ülkelerden biriydi.”

İran ayrıca Körfez ülkelerini hedef alıyor olabilir çünkü elinde kalan füzelerin büyük bölümü bu menzile uygun. Daha uzun menzilli füzelerin önemli kısmı geçen yıl İsrail’e karşı kullanılmıştı.

Psikolojik etki yaratma stratejisi

İran son günlerde askeri hedeflerden ziyade havaalanları ve oteller gibi sivil alanları vurmayı tercih ediyor. Bunun amacı bölge halkı üzerinde psikolojik baskı yaratmak olabilir.

Carnegie Endowment araştırmacısı Nicole Grajewski, geçen yıl İsrail şehirlerine yapılan saldırıların toplum üzerinde ciddi psikolojik etkiler yarattığını hatırlatıyor;

“Sivil alanlara saldırılar arttı. Bu da İsrail toplumunda ciddi bir korku ve psikolojik baskı oluşturdu.”

İran’ın umudu, bölgedeki ülkelerin uğradığı zarar arttıkça bu hükümetlerin Trump yönetimi üzerinde savaşı sona erdirmesi için daha fazla baskı kurması olabilir. Ancak bu strateji aynı zamanda söz konusu ülkelerin doğrudan savaşa dahil olmasına da yol açabilir.

Küme mühimmatlı füzeler ve sayıların belirlediği savaş

İran son olarak İsrail’e karşı yüksek irtifada patlayarak küçük bombacıklar saçan küme mühimmatlı füzeler kullanmaya başladı. Bu mühimmatlar sert askeri hedeflere karşı çok etkili olmasa da önlenmeleri oldukça zordur. Ayrıca çatışma bittikten sonra patlamamış bombacıkların siviller için oluşturduğu tehlike nedeniyle 120’den fazla ülke tarafından yasaklanmıştır.

Yüksek önleme oranlarına rağmen bölgenin İran saldırılarına tam anlamıyla hazırlıklı olmadığına dair işaretler bulunuyor.

Örneğin bazı analistler 1 Mart’ta Kuveyt’te hayatını kaybeden altı ABD askerinin neden geçici bir operasyon merkezinde görev yaptığını sorguluyor. Axios’a göre ABD yetkilileri geçen yıl Ukrayna’nın sunduğu bir anti-drone teknolojisini satın alma teklifini reddetmişti.

Savaşın ilk günlerinde Körfez ülkelerinin önleyici füze stoklarının hızla tükendiğine dair haberler de ortaya çıktı ve ABD bu ülkelere acil sevkiyat yapmak zorunda kaldı. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri Patriot ve THAAD gibi gelişmiş sistemlere güveniyor. Ancak bu sistemler çok sayıda ucuz füze ve İHA’ya karşı kullanıldığında son derece pahalı bir çözüm haline geliyor.

Birleşik Arap Emirlikleri daha düşük maliyetli bir yöntem olarak helikopterlerle İHA avlama konusunda başarı elde etti. Ayrıca Ukrayna’dan gelen uzmanlar da bölgeye danışmanlık yapmak üzere gönderildi.

Genel olarak İran saldırılarının azalmasıyla birlikte önleyici füze stoklarının tükenmesi konusundaki endişeler biraz azalmış durumda.

İsrail ise bu kez önleme oranlarını kamuoyuyla paylaşmıyor. Bunun nedeni stoklarının ne kadar kaldığının tahmin edilmesini zorlaştırmak.

Bununla birlikte İran bazı füzelerini ve İHA’larını hedeflerine ulaştırmayı başarıyor. 10 Mart’ta Birleşik Arap Emirlikleri’ne gönderilen İHA’ların yüzde 25’ten fazlası savunmayı aşmayı başardı. İran ayrıca ABD’nin füze takip radarlarını hedef almaya başlamış görünüyor.

Bugün için modern hava savunma sistemleri İran’ın ABD askerlerine ve Orta Doğu şehirlerine yönelik saldırılarının büyük bölümünü durdurabiliyor.

Ancak bu savaşın gerçek etkisi bir sonraki çatışmada ortaya çıkabilir. İran bölge savunmasını tamamen aşacak kapasiteye sahip olmasa bile, saldırı tehdidini yeterince uzun süre devam ettirebilirse savaşın maliyeti taraflar için katlanılamaz hale gelebilir.