Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT), İran İslam Devrimi’nin lideri Ayetullah Humeyni’nin Türkiye’deki sürgün yıllarına dair “çok gizli” ibareli tarihi bir belgeyi ilk kez kamuoyuyla paylaştı. Bursa’daki ikameti sırasında en üst düzey güvenlik önlemleriyle takip edilen Humeyni’nin, istihbarat yazışmalarında hangi çarpıcı kod adıyla anıldığı ve devletin o dönem aldığı kritik kararlar bu özel dosyada gün yüzüne çıktı.

Milli İstihbarat Teşkilatı, kurumsal internet sitesinde yer alan “Özel Koleksiyon” sekmesini tarihi bir vesika ile güncelledi. Teşkilatın arşivinden çıkarılan ve 11 Kasım 1964 tarihini taşıyan resmi yazı, İran Devrimi’nin lideri Ayetullah Humeyni’nin Türkiye’deki ikamet sürecine dair bilinmeyen detayları gözler önüne seriyor. Dönemin Milli Emniyet Hizmeti Reisi Ziya Selışık imzasıyla İstanbul Merkez Şefliği’ne gönderilen emir yazısı, o günlerdeki istihbarat hassasiyetini açıkça yansıtıyor.

Bursa’daki Gizemli Misafir ve Kullanılan Şifreli Takma Ad

Yayımlanan belge, Humeyni’nin 4 Kasım 1964 ile 5 Ekim 1965 tarihleri arasında MİT’in sıkı gözetimi altında Türkiye’de geçirdiği dönemi kapsıyor. “Çok gizli” mührüyle korunan raporlarda, Humeyni’nin güvenliğinin nasıl sağlanacağı ve haberleşme trafiğinin nasıl yönetileceği en ince ayrıntısına kadar planlanmış. Özellikle Bursa’daki ikamet sürecinde, gizliliğin ihlal edilmemesi adına özel bir şifreleme yöntemine gidildiği görülüyor.

Söz konusu istihbarat raporunda, operasyonel süreç şu ifadelerle kayıt altına alınmış: “İranlı misafir Türkiye’ye gelmiş ve Bursa’da ikameti kararlaştırılmıştır. Misafirin kalacağı evin ve misafirle ilgili diğer işler Bursa Yuva Amirliğince bizzat tanzim edilecektir. Gerekli talimat yazılı ve şifahi olarak Bursa Yuva Amirliği’ne gönderilmiştir. Misafirle ilgili şifre ve diğer muhaberatta ‘belli’ takma adı kullanılacaktır. Bilgilerini rica ederim.”

Şah Rejimine Karşı Çıkıştan Bursa Sürgününe Uzanan Yol

İran tarihinin akışını değiştiren isimlerin başında gelen Ruhullah Humeyni, 1900 yılında Humeyn kentinde doğmuş ve gençlik yıllarından itibaren Şii dünyasının önemli merkezlerinden biri olan Kum şehrinde derin fıkıh ve şer’i hukuk eğitimleri almıştı. Humeyni’nin Türkiye macerası ise 1963 yılında Şah Rıza Pehlevi’nin “Beyaz Devrim” adı verilen reform hareketlerine karşı sert muhalefetiyle başladı. Şah rejimine yönelik eleştirileri nedeniyle devlet tarafından sürgün edilen Humeyni’nin dünyadan izole edildiği ilk durak Bursa oldu.

Yaklaşık bir yıl boyunca Bursa’da yaşayan Humeyni, buradaki zorunlu ikametinin ardından Irak’ın Necef kentine geçti. Türkiye’deki günleri, onun siyasi mücadelesinde bir sessizlik dönemi gibi görünse de aslında takipçi kitlesini genişlettiği ve fikirlerini kasetler aracılığıyla İran’a ulaştırmaya başladığı sürecin hazırlık aşamasıydı. 1979 yılına gelindiğinde ise Fransa’dan dönerek İran’da teokratik bir rejim kuran Humeyni, 1989’daki ölümüne kadar bölge siyasetine yön veren en kritik aktörlerden biri olmayı sürdürdü.