ABD’nin önde gelen yayın organlarından Bloomberg’de, ABD-İsrail ile İran arasında yaşanan savaşın küresel düzene etkileri, değişen güç dengeleri ve ortaya çıkan yeni güvenlik mimarisine dair kapsamlı bir analiz yayınlandı.

Savaşın yalnızca bölgesel bir çatışma olmadığı, aksine küresel ekonomiden ittifak yapılarına, nükleer dengelerden yapay zeka destekli harp doktrinlerine kadar geniş bir alanda derin kırılmalar yarattığına dikkat çekilen analizde; özellikle Hürmüz Boğazı’nın kapanmasının dünya ekonomisi üzerindeki sarsıcı etkileri ve bu durumun “her şeyin silahlaşması” sürecini hızlandırdığı vurgulandı.

Analizde ayrıca; ABD’nin geleneksel müttefiklik anlayışından uzaklaşarak daha çıkar odaklı ve öngörülemez bir çizgiye yöneldiği, bu durumun NATO başta olmak üzere Batı ittifak sisteminde ciddi çatlaklar oluşturduğu ve savaşın aynı zamanda büyük güçler arasında vekalet mücadelesine dönüşerek yeni bir küresel güç rekabeti döneminin kapısını araladığına dair değerlendirmelere yer verildi.

İşte Bloomberg’de yayınlanan analiz:

Trump küresel kuralları askeri gücüyle, ittifakları çıkar hesaplarıyla, istikrarı ise öfkesi ile değiştirdi.

Basra Körfezi’ndeki fırtınanın gerçekten dinip dinmediği henüz belirsiz ve kırılgan ateşkes bir sükunet mi yoksa sadece kısa bir nefes mi, bunu zaman gösterecek. Fakat savaşın küresel yankıları çoktan yayılmaya başladı ve etkisinin genişliği baş döndürücü bir mahiyet taşıyor.

Bu çatışma, silahlaşmış bir dünya ekonomisinin hatlarını keskinleştirdi, eski ittifakları sarstı ve yenilerinin tohumlarını attı.

Orta Doğu’nun dönüşümünü hızlandırırken, küresel normların eridiği ve çıplak gücün öne çıktığı bir geleceğe işaret etti. İran’la yaşanan gerilim, büyük güçlerin vekalet savaşı olmanın ötesinde, modern savaşın da bir laboratuvarına dönüştü.

Nükleer silahsızlanma rejimini aynı anda hem güçlendiren hem de zayıflatan bir sınav alanı haline geldi. Ve hepsinden öte, bu kriz; gücünü daha sert, daha öngörülemez kullanan bir Amerika’yı gözler önüne serdi.

Bölgesel savaşın küresel yankısı

Savaş, ABD ve İsrail’in yıkıcı ilk darbesiyle başladı ve ardından hızla genişleyerek tırmandı. İran, Körfez boyunca ve ötesinde hedeflere misilleme yaptı, dronlar, füzeler ve asimetrik araçlarla Hürmüz Boğazı’ndaki akışı kilitledi.

İlk kurşunların atılmasından saatler sonra, bu çatışma bölgesel sınırlarını aşarak küresel etkiler üreten bir savaşa dönüştü.

Hürmüz’ün devreye girmesiyle bu sonuç kaçınılmazdı; zira dünya enerji damarlarının boğulması, sistemin kalbinde bir sarsıntı demektir. Ancak savaşın etkisi sadece bundan ibaret değildi. Körfez’de Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri ile İran arasında süregelen çok katmanlı rekabetin ortasında patlak verdi. Aynı zamanda büyük güç rekabetinin küreselleşmeyi yeniden şekillendirdiği bir döneme denk geldi.

Ve en önemlisi, Trump döneminde Amerikan liderliğinin doğası ve geleceği üzerine süregelen tartışmaların tam ortasında meydana geldi. Tarihsel kırılma anlarında patlayan krizler nasıl katman katman yayılırsa, bu savaş da aynı şekilde derin izler bıraktı.

Silahlanma dengesi

ABD uzun yıllardır İran’ın Hürmüz’ü kapatma ihtimalini biliyordu ve savaş başladığında bu ihtimal gerçeğe dönüştü. Bu durum, jeoekonomik entegrasyon ile jeopolitik parçalanmanın çarpıştığı çağın en somut tezahürlerinden biri haline geldi.

Aslında işaretler önceden belirmişti. ABD’nin Çin’in ileri teknoloji çiplere erişimini kısıtlaması, Pekin’in nadir toprak elementleri üzerinden kurduğu baskı, Yemen’deki Husilerin Kızıldeniz’i tehdit edebilmesi…

Tüm bunlar, birbirine bağımlı ama parçalanmış bir dünyanın hem güç hem de kırılganlık ürettiğini gösterdi. Hürmüz üzerindeki baskı İran’a güçlü rakiplerine acı verme imkânı tanırken, Çin de benzer araçlarla Washington üzerinde nüfuz kurdu. Önümüzdeki yıllarda zorlayıcı güç kullanımı ile dayanıklılık arayışı, aynı terazinin iki kefesi olarak belirleyici olacak.

İlk yapay zeka savaşı

İran savaşı, savaşın geleceğine dair bir pencere araladı. Bu çatışma, yapay zekânın geniş ölçekte kullanıldığı ilk savaş olarak anılıyor. Pentagon, gelişmiş yapay zeka modelleriyle devasa istihbarat verisini analiz ederek ilk gün bin hedefe yönelik saldırılar gerçekleştirdi.

Buna karşılık daha zayıf aktörlerin dron ve füze gibi araçlarla ciddi maliyetler dayatabildiği görüldü. Bu savaş, adeta bir deneme sahasıydı. Çin ordusu buradan dersler çıkarırken, Rusya da Ukrayna tecrübesini İran’a aktararak sahaya doğrudan etki etti.

Böylece savaş, yalnızca bir bölgesel çatışma değil; büyük güçlerin dolaylı hesaplaşmasının yeni bir halkası haline geldi.

İttifakların çözülüşü ve nükleer eşik

Bu savaş, ABD ittifak sisteminin eski formunun çözülmekte olduğunu gösterdi. Trump, NATO müttefiklerine danışmadan savaşı başlatırken, Avrupa’nın desteğini alamadı. “Bu bizim savaşımız değil” diyen Avrupalı liderler, Washington ile aralarındaki güven bağının koptuğunu açıkça hissettirdi.

Trump ise katkı sunmayan müttefiklere öfke duydu. Bu karşılıklı güvensizlik, NATO’nun temelini oluşturan stratejik bağları zayıflattı. Yerine daha esnek, daha çıkar odaklı ve ikili ilişkiler üzerine kurulu bir modelin doğma ihtimali güçlendi. ABD-İsrail iş birliği bu yeni anlayışın en güçlü örneklerinden biri olarak öne çıktı.

Savaş, nükleer silahsızlanma rejimini kritik bir yol ayrımına getirdi. Bir yandan nükleer silah geliştirmeye çalışan rejimlere ağır bedeller ödetileceği mesajı verildi. Öte yandan, nükleer silaha sahip olmamanın da ölümcül bir zafiyet olabileceği fikri güç kazandı.

Eğer İran nükleer kapasitesini koruyabilirse, bu yarış daha da hızlanabilir. Suudi Arabistan gibi ülkelerin alternatif arayışlara yönelmesi şaşırtıcı olmayacaktır.

NATO’nun zayıflaması ise Avrupa’da, ABD’nin Asya’da meşgul olması da Japonya ve Güney Kore’de nükleer eğilimleri tetikleyebilir. Dünya hemen nükleer silahlarla dolmayacak belki; fakat bu yolun taşları artık daha görünür.

Ordadoğu

Orta Doğu da değişiyor ve bundan kaçış yok gibi görünüyor.

Hürmüz’ün kapanması, dünyanın bu dar geçitlere ne kadar bağımlı olduğunu bir kez daha gösterdi. Bölge, sadece enerjiyle değil, aynı zamanda yapay zekâ ve teknoloji yatırımlarıyla da küresel rekabetin merkezine yerleşiyor.

Bu savaş, ticaret yollarını, ittifakları ve güç dengelerini yeniden şekillendirecek. Yeni boru hatları, yeni güzergâhlar ve yeni risk hesapları gündeme gelecek. Fakat tüm bu dönüşümün ortasında, Orta Doğu’nun küresel sistemdeki merkezi rolü daha da pekişmiş durumda.

Kuralların erozyonu

İran savaşı, kurallara dayalı düzenin aşındığını gösteren bir eşik olabilir. Uluslararası hukuk ihlalleri, tehditler ve güç gösterileri bu savaşta açıkça sahne aldı.

Dünyanın birçok yerinde egemenlik ihlalleri ve saldırganlık artarken, “kurallara dayalı düzen” kavramı giderek anlamını yitiriyor.

Bu yeni çağda en kırılgan olanlar, gücünü hukuktan alan fakat sert güç üretmeyen devletlerdir. Özellikle Avrupa’da bu durum daha belirgin. Zira artık sahnede olan, kurallar değil; kudretin çıplak hakikatidir.

Bu kriz, Rusya ve Çin için hem fırsatlar hem de riskler barındırıyor. Enerji fiyatlarının yükselmesi Moskova’ya kazanç sağlarken, ABD’nin kaynaklarının dağılması Pekin için stratejik bir nefes alanı açıyor.

Ancak aynı zamanda, kontrolsüz bir Amerikan gücünün hedefi olma riski de büyüyor. Çin, küresel istikrarın sarsıldığı bir dünyada hala kırılgan tedarik hatlarına bağımlı. Bu durum, onun henüz küresel liderlik yükünü taşıyacak olgunluğa erişmediğini gösteriyor.

Bu savaşın en derin izi, zincirlerinden kısmen kurtulmuş bir Amerika’nın ortaya çıkışı oldu. Trump, geleneksel yükümlülükleri bir kenara bırakırken, gücünü daha sert ve daha ani kullanıyor. Bir yandan geri çekilme söylemi, diğer yandan ani askeri hamleler br bu çelişki, yeni Amerikan karakterinin özeti gibi.

Bu yaklaşım bazı sorunlu rejimleri sarsarken, aynı zamanda müttefikler arasında derin bir güvensizlik yaratıyor.

Amerika artık yalnızca bir güvenlik sağlayıcısı değil; aynı zamanda öngörülemeyen bir güç olarak algılanıyor.

Eğer bu savaş, daha az sorumlu ve daha az öngörülebilir bir süper gücün sahneye çıkış anıysa, o zaman dünya gerçekten yeni ve tehlikeli bir eşiğe adım atmış demektir.