ABD’nin önde gelen yayın organlarından The National Interest’de, Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında Orta Asya’da artan ekonomik ve jeopolitik etkisinin bölgesel dengeleri nasıl dönüştürdüğüne dair değerlendirmelerin yapıldığı bir analiz yayınlandı.

Çin’in Orta Asya’yı yalnızca ekonomik bir yatırım alanı değil, aynı zamanda olası bir küresel kriz veya Pasifik merkezli çatışma senaryosunda Avrupa, Orta Doğu ve Afrika’ya açılan stratejik kara koridoru olarak gördüğüne dikkat çekilen analizde, bölge ülkelerinin ise Çin sermayesinin oluşturduğu siyasi ve ekonomik riskleri bilmelerine rağmen Kuşak ve Yol projelerinin sunduğu büyüme fırsatlarını reddedemediği tespiti yapıldı.

Analizde ayrıca; Çin yatırımlarının Orta Asya’da altyapıyı dönüştürürken aynı zamanda borç bağımlılığı, ekonomik kırılganlık ve siyasi nüfuz tartışmalarını derinleştirdiğine, Avrupa Birliği’nin de “Orta Koridor” stratejisi kapsamında bölgeye yönelmeye başladığına ve Orta Asya’nın önümüzdeki dönemde Çin, Rusya ve Batı arasındaki yeni büyük güç rekabetinin merkezlerinden biri haline gelebileceğine dair dikkat çekici değerlendirmelere yer verildi.

İşte The National Interest’de yayınlanan analiz:

Orta Asya ülkeleri uzun yıllardır Çin’in ekonomik büyüklüğünün oluşturduğu risklerin farkında. Ancak Pekin’in Kuşak ve Yol Girişimi’nin sunduğu fırsatlar, bölge ülkeleri açısından görmezden gelinmeyecek kadar büyük görülüyor.

Çin açısından Orta Asya’nın stratejik önemi son derece kritik. Olası bir Pasifik savaşı durumunda Çin’in yaklaşık 9 bin millik doğu kıyısı üzerinden yürüttüğü deniz ticaretinin ciddi şekilde aksaması ihtimali bulunuyor. Böyle bir senaryoda Çin ürünlerinin Avrupa, Orta Doğu ve Afrika pazarlarına ulaşmasının en güvenli yolu kara ticaret koridorları olacak.

Bu nedenle Pekin yönetimi, 2013’ten bu yana Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında kara temelli ticaret altyapısına yaklaşık 1,3 trilyon dolar yatırım yaptı. Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan bu yatırımların en büyük faydalanıcıları arasında yer aldı.

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in Kuşak ve Yol Girişimi’ni ilk kez 2013 yılında Kazakistan’ın başkenti Astana’da duyurması da bölgenin Çin açısından taşıdığı stratejik önemin açık göstergesi olarak değerlendiriliyor.

Çin’in büyük oyun stratejisi

Kuşak ve Yol Girişimi son 13 yılda Orta Asya’daki ticaret yapısını köklü biçimde değiştirdi.

Çin sermayesi sayesinde bölge ülkelerinde yeni otoyollar, demir yolları, lojistik merkezleri ve fabrikalar inşa edildi. Pekin’in sağladığı finansman, bölge ülkelerinin kendi imkanlarıyla gerçekleştiremeyeceği ölçeklerde altyapı dönüşümüne imkan sundu.

Bu süreçte özellikle Kazakistan, Çin’in Orta Asya stratejisinin merkezine yerleşti.

Yaklaşık bin millik Çin sınırına sahip olan Kazakistan; Hazar Denizi üzerinden Rusya, Kafkasya ve Avrupa’ya açılan kritik bir geçiş hattı konumunda bulunuyor. Aynı zamanda bölgenin en büyük ekonomisi olması nedeniyle Çin’den çıkan kara ticaretinin ilk durağı haline geldi.

2025 itibarıyla Çin’den Kazakistan’a giren doğrudan yatırım miktarı 23 milyar doları aşmış durumda. Çin’in ülkede toplam değeri 66,4 milyar doları bulan 224 altyapı projesinde yer aldığı ve bu projelerde 50 binden fazla kişinin çalıştığı belirtiliyor.

Bu projelerin en önemlilerinden biri ise Çin sınırındaki Horgos Geçidi. Söz konusu merkez, Çin’in Avrupa’ya yönelen kara ticaretinin ana lojistik düğümlerinden biri haline geldi.

Yeni İpek Yolu’nun demir yolları

Kuşak ve Yol Girişimi’nin en dikkat çekici unsurlarından biri demir yolu yatırımları.

Çin açısından demir yolları, yüksek hacimli ticareti daha hızlı ve daha düşük maliyetle Avrupa’ya ulaştırmanın en etkili yöntemlerinden biri olarak görülüyor.

Bu kapsamda 2024 yılında Çin-Kırgızistan-Özbekistan Demiryolu Projesi’nin inşasına başlandı. Proje kapsamında dört istasyon, 50 köprü ve 29 tünel inşa edilmesi planlanıyor.

Yaklaşık 530 kilometrelik bu hat, Çin’in Kaşgar lojistik merkezini Özbekistan üzerinden Avrupa’ya bağlayacak stratejik bir koridor oluşturacak.

Bu durum yalnızca ekonomik değil; aynı zamanda jeopolitik bir dönüşüm anlamına geliyor. Çünkü Çin, deniz yollarına bağımlılığı azaltarak kara merkezli alternatif ticaret ağları oluşturmayı hedefliyor.

Altyapının ötesine geçen yatırım modeli

Çin’in Orta Asya’daki yatırımları yalnızca ulaşım projeleriyle sınırlı değil.

Demir yolları ve lojistik ağlarının sürdürülebilir olması için enerji, telekomünikasyon ve sanayi altyapısının da geliştirilmesi gerekiyor. Pekin bu nedenle bölgeyi çok katmanlı biçimde dönüştürmeye çalışıyor.

Kazakistan’da Çin destekli 12 milyar dolarlık alüminyum tesisi kurulurken, Çinli şirketler ülkenin telekomünikasyon sektöründe çoğunluk hisselerini satın aldı.

Tacikistan’da Çin şirketleri demir cevheri işleme tesisleri ve güneş enerjisi santralleri inşa ediyor. Türkmenistan’da ise Çin finansmanı, Orta Asya-Çin Doğalgaz Boru Hattı’nın D hattının geliştirilmesinde kullanılıyor.

Bu hat sayesinde yılda 85 milyar metreküp doğalgazın Çin’e ulaştırılması hedefleniyor.

Pekin’in yatırımları sosyal alanlara da uzanıyor. Kırgızistan’da sağlık ekipmanları transferi, yapay zeka entegrasyonu ve sosyal güvenlik sistemlerinin dijitalleşmesi gibi projeler Çin tarafından destekleniyor.

Ekonomik büyüme ve stratejik bağımlılık

Kuşak ve Yol Girişimi’nin ekonomik etkileri tam anlamıyla henüz ortaya çıkmış değil. Çünkü birçok proje hâlen inşa aşamasında bulunuyor.

Buna rağmen mevcut veriler, Orta Asya ekonomilerinde ciddi büyüme etkileri oluştuğunu gösteriyor.

Dünya Bankası verilerine göre Kazakistan’ın enerji ihracatı, Çin yatırımlarının etkisiyle 2013 sonrası yıllık yüzde 13 büyüme gösterdi. Avrupa Birliği’nin Kazakistan ihracatındaki payı yüzde 40’a yükselirken, Rusya’ya bağımlılık belirgin şekilde azaldı.

2025 yılında Kazakistan üzerinden geçen transit yük miktarı 36,9 milyon tona ulaştı.

Dünya Bankası, Kuşak ve Yol yatırımlarının Kazakistan ekonomisine yüzde 6,5 ile yüzde 21 arasında büyüme katkısı sağlayabileceğini öngörüyor.

Kırgızistan ve Tacikistan gibi daha küçük ekonomiler için ise büyüme beklentileri yüzde 32 seviyesine kadar çıkıyor.

Bu nedenle Orta Asya ülkeleri açısından Kuşak ve Yol yalnızca ekonomik bir fırsat değil; doğrudan kalkınma stratejisi olarak görülüyor.

Çin yatırımlarına yönelik tepkiler

Her ne kadar Çin yatırımları ekonomik büyüme sağlasa da bölgede ciddi toplumsal ve siyasi tepkiler de oluşuyor.

En büyük eleştiri başlıklarından biri, projelerde yaratılan istihdamın önemli kısmının Çin’den getirilen işçiler tarafından doldurulması.

Ayrıca Çinli şirketlerin altyapı projelerinde çoğunluk hisselerini elinde tutması, bölge halkında ekonomik egemenlik kaybı endişesi yaratıyor.

Kırgızistan’da 275 milyon dolarlık Çin lojistik merkezi projesi halk protestoları nedeniyle iptal edildi. Kazakistan’da Çin’e mülkiyet hakkı sağlayan düzenlemeler geniş çaplı protestolara yol açtı.

Bölgedeki Türk kökenli Uygur Müslümanlara yönelik Çin politikaları da ciddi rahatsızlık oluşturuyor. Bu nedenle zaman zaman Çin karşıtı gösteriler düzenleniyor.

Borç tuzağı tartışması

Kuşak ve Yol Girişimi’ne yönelik en büyük eleştirilerden biri ise “borç tuzağı diplomasisi” suçlamaları.

Çin finansmanının büyük kısmı kredi şeklinde sağlanıyor ve bu krediler karşılığında stratejik varlıklar teminat olarak gösteriliyor.

Borçların ödenememesi durumunda ise Çin’in uzun vadeli imtiyazlar elde ettiği belirtiliyor.

Tacikistan’ın dış borcunun dörtte birinden fazlası Çin’e ait durumda. Ülkenin bazı toprak tavizleri vererek borç yapılandırmasına gitmesi, bölgedeki kaygıları artırıyor.

Bu nedenle Orta Asya ülkeleri açısından temel soru şu hale geliyor:

Çin’in sunduğu ekonomik büyüme fırsatları, uzun vadeli stratejik bağımlılık riskine değer mi?

Yeni büyük güç rekabeti

Orta Asya bugün Batı, Rusya ve Çin arasında yeni bir jeopolitik rekabet alanına dönüşmüş durumda.

Bölge ülkeleri tarihsel olarak büyük güçler arasında denge politikası yürütmeye çalışıyor. Ancak Çin’in ekonomik ağırlığı artık diğer tüm aktörleri gölgede bırakmaya başlıyor.

Kuşak ve Yol Girişimi bölgeye altyapı, yatırım ve büyüme getiriyor. Ancak aynı zamanda siyasi ve ekonomik özerkliği aşındırabilecek yeni bağımlılık ilişkileri de oluşturuyor.

Bu nedenle Orta Asya ülkeleri açısından mesele artık yalnızca yatırım çekmek değil; Çin’in ekonomik trenine ne ölçüde ve ne kadar süreyle bağlanacaklarına karar vermek haline gelmiş durumda.