İngiltere merkezli düşünce kuruluşlarından The Council on Foreign Relations’da, ABD ile İran arasında imzalanan mutabakatın ardından savaşın ortaya çıkardığı ekonomik, askerî ve jeopolitik sonuçların değerlendirildiği bir analiz yayınlandı.

İran savaşının yalnızca geçici bir çatışma döngüsünü sonlandırdığı, ancak arkasında yüksek insani kayıplar, ciddi ekonomik maliyetler ve zayıflayan askerî stoklar bıraktığına dikkat çekilen analizde, Washington’un stratejik hedeflerine tam anlamıyla ulaşamadan süreci tamamladığı tespiti yapıldı.

Analizde ayrıca, Hürmüz Boğazı krizinin küresel enerji güvenliği üzerindeki etkileri, ABD’nin askeri kapasite kayıpları ve İran’ın yaptırımların gevşetilmesiyle yeniden güç kazanma ihtimali gibi başlıklarda detaylı değerlendirmelere yer verildi.

İşte The Council on Foreign Relations’da yayınlanan analiz:

ABD ve İran arasında geçtiğimiz hafta imzalanan Mutabakat Zaptı ile İran savaşının en azından şimdilik sona erdiği ifade edildi. Ancak sürecin tüm sonuçları henüz net değil.

İran’ın nükleer programına ilişkin hangi kısıtlamaları kabul edeceği ve ABD Başkanı Donald Trump’ın önerdiği ekonomik teşvik paketinin Tahran’ı nasıl etkileyeceği belirsizliğini koruyor.

Buna rağmen savaşın ortaya çıkardığı maliyetler dikkate alındığında, elde edilen sonuçların bu bedeli karşılamadığı değerlendirmesi öne çıkıyor.

İnsan kaybı ve bölgesel yıkım

Savaşın en ağır boyutu insan kaybı oldu. ABD 13 askerini kaybederken, İran’da 3.375’ten fazla kişinin öldüğü, bunlar arasında bir kız okuluna yönelik Tomahawk saldırısında 170 kişinin hayatını kaybettiği belirtiliyor.

İran’ın İsrail’e yönelik füze ve İHA saldırılarında 26 kişi hayatını kaybederken, Körfez ülkelerinde ve Lübnan’da da onlarca sivilin öldüğü ifade edilmektedir. Lübnan’da İsrail’in Hizbullah saldırılarına karşı geniş çaplı bir operasyon yürüttüğü ve 2.000’den fazla kişinin yaşamını yitirdiği kaydedilmektedir.

Ekonomik maliyet ve küresel etkiler

Savaşın ekonomik faturası da oldukça ağır olmuştur. Moody’s Analytics verilerine göre savaş, ABD tüketicileri ve vergi mükelleflerine 132 milyar doların üzerinde bir maliyet yüklemiştir.

Bu maliyetin önemli bir kısmı akaryakıt fiyatlarındaki artıştan kaynaklanmış, benzin fiyatları galon başına 4,56 dolara kadar yükselmiştir. Gübre fiyatlarının %47 artması ise gıda maliyetlerini dolaylı olarak yukarı çekmiştir.

Körfez ülkeleri ve Küresel Güney ise bu süreçten daha ağır etkilenmiş; Dünya Bankası küresel büyüme tahminini %2,5’e düşürmüştür.

Askeri kapasite kaybı ve stok krizi

Savaşın ABD açısından en kritik sonuçlarından biri askerî kapasite üzerindeki baskı olmuştur. Savunma Bakanlığı’nın Kongre’ye sunduğu verilere göre savaş maliyetlerini karşılamak için 80 milyar dolarlık ek bütçe talep edilmektedir.

Buna ek olarak 20 ABD üssünün hasar gördüğü, 42 askeri hava aracının kaybedildiği veya hasar aldığı belirtilmektedir. Ancak en kritik sorun, yüksek teknoloji mühimmat stoklarında yaşanan tükenmedir.

ABD’nin 1.000’den fazla Tomahawk ve 1.500’den fazla hava savunma füzesi kullandığı, Patriot stoklarının yarısından fazlasının tükendiği ifade edilmektedir. Bu durumun özellikle Ukrayna’nın savunma kapasitesini de etkilediği ve ABD’nin Çin veya Rusya ile olası bir çatışmaya hazırlığını zayıflattığı vurgulanmaktadır.

Küresel enerji şoku ve stratejik dar boğaz

Savaşın bölgesel etkileri Körfez ülkelerinde 58 milyar dolarlık zarara yol açarken, İran’ın yeniden inşa maliyetinin 300 milyar dolara kadar çıkabileceği tahmin edilmektedir.

Buna rağmen İran’ın insansız hava aracı ve füze kapasitesinin büyük ölçüde korunduğu, nükleer programın ise tamamen ortadan kaldırılamadığı ifade edilmektedir.

İran’ın özellikle Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrol kapasitesi, çatışmanın seyrini değiştiren en kritik unsur olarak öne çıkmıştır. Boğazın kapatılması küresel enerji piyasasında ciddi bir kriz yaratmış ve ABD’nin hedeflerini tam olarak gerçekleştiremeden savaşı sonlandırmasına yol açmıştır.

Mutabakatın mali boyutu ve İran’ın kazanımları

İmzalanan mutabakat kapsamında ABD’nin İran’a yönelik yaptırımları gevşetmesi, dondurulmuş varlıklara erişim sağlaması ve 300 milyar dolarlık yeniden inşa fonu oluşturması öngörülmektedir.

Bu durum, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasının mali karşılığı olarak değerlendirilmektedir.

Ancak anlaşma yalnızca 60 günlük serbest geçiş öngörmekte, İran’ın daha sonra fiilen “geçiş ücreti” benzeri mekanizmalar talep edebileceği ifade edilmektedir.

Stratejik sonuç: Kazanım mı, geri çekilme mi?

Genel tabloya bakıldığında savaşın ekonomik, askerî ve insani maliyetlerinin son derece yüksek olduğu, buna karşılık somut stratejik kazanımların sınırlı kaldığı görülmektedir.

İran’ın rejimini koruyarak savaştan çıkması, nükleer kapasitesini tamamen kaybetmemesi ve bölgesel vekil ağlarını sürdürebilmesi, Tahran açısından önemli bir stratejik dayanıklılık göstergesi olarak değerlendirilmektedir.

Bu çerçevede ABD Başkanı Donald Trump’ın siyasi iletişim gücüne rağmen, savaşın sonuçlarının Washington açısından “stratejik bir kazanım” olarak sunulmasının oldukça zor olacağı ifade edilmektedir.