ABD’nin önde gelen yayın organlarından Financial Times’da, ABD ile İran arasında Hürmüz Boğazı merkezli tırmanan krizin küresel enerji piyasaları ve uluslararası güvenlik dengeleri üzerindeki etkilerinin değerlendirildiği bir analiz yayınlandı.

ABD, İsrail ve İran arasında sağlanan ateşkese rağmen sürecin “barışın sisi” olarak tanımlanan yüksek belirsizlik ortamında ilerlediği belirtilen analizde, taraflar arasındaki derin güvensizliğin nükleer dosya, yaptırımlar, bölgesel vekil aktörler ve seyrüsefer güvenliği gibi kritik başlıklarda kalıcı bir uzlaşmayı zorlaştırdığı ifade edildi.

Analizde ayrıca, Hürmüz Boğazı’ndaki kısıtlamaların enerji fiyatları üzerinden küresel ekonomiyi baskılamaya devam ettiği ve mevcut krizin yönetim biçiminin ABD’nin geleneksel kriz yaklaşımının sınırlarını görünür hale getirdiği tespiti yapıldı.

İşte The Financial Times’da yayınlanan analiz:

ABD, İsrail ve İran arasındaki çatışmada bir ateşkes yeniden uzatıldı. Ancak bunun ötesinde neredeyse hiçbir şey net değil.

17 Nisan günü “İran bir daha Hürmüz Boğazı’nı asla kapatmamayı kabul etti” diyerek zafer ilan ederken sadece 24 saat sonra İran boğazı kapattığını açıklmıştı.

Tarafların niyetleri ve güvensizlik

Gelinen noktada ateşkesin uzatılması ile ilgili olarak iyi haber, hem İran’ın hem de ABD’nin bir anlaşma istediğinin ortaya çıkmasıdır.

Kötü haber ise tarafların birbirine güvenmemesi ve temel meselelerde derin ayrılıkların devam etmesidir.

Zira; nükleer zenginleştirme, seyrüsefer serbestisi, yaptırımların kaldırılması, Lübnan ve İsrail dosyası, İran’ın füze programı ve bölgesel vekil aktörlere verilen destek bu ayrışmanın ana başlıkları konusunda hiç ilerleme yaşanmadı.

Zaman baskısı ve ekonomik etkiler

Normal şartlarda bu kadar karmaşık dosyaların çözümü aylar, hatta yıllar alır. Örnek olarak; 2015’te imzalanan ve 2018’de Trump tarafından iptal edilen JCPOA süreci de yaklaşık üç yılda tamamlanmıştı.

Ancak küresel ekonomi bu kadar bekleyebilecek bir pozisyonda değil. Hürmüz Boğazı’nın kapalı kalması enerji fiyatlarını yukarı çekmeye devam ediyor. Jet yakıtı arzındaki sıkışma haftalar içinde hissedilir hale gelebilir.

Gübre fiyatlarındaki artış tarım sektörünü baskılıyor ve bu durum kısa süre içinde gıda fiyatlarına yansıyacak görünüyor. ABD’nin İran’a yönelik ekonomik baskısı da eş zamanlı olarak Tahran üzerindeki yükü artırıyor.

Tırmanma ihtimali

Temel soru şu noktada düğümleniyor. Ekonomik baskı tarafları hızlandırılmış bir diplomasiye mi zorlayacak, yoksa görüş ayrılıklarının derinliği süreci kopma noktasına mı taşıyacak?

İki senaryo da masada, ancak tırmanma ihtimali daha güçlü görünüyor. Böyle bir durumda Orta Doğu ve küresel ekonomi krizin henüz en sert aşamasını görmemiş olacak.

Bu ihtimalin arkasında, her iki tarafın da karşı tarafı geri adım atmaya zorlayabileceğine inanması yatıyor.

Ancak Trump yönetimi boyunca ABD’nin İran üzerindeki baskı kapasitesi sık sık olduğundan güçlü okunmuş, İran’ın direnç kapasitesi ise düşük hesaplanmış durumda. Bu eğilimin yeniden üretilme riski yüksek.

Askeri riskler ve bölgesel yayılma

ABD’nin bir İran gemisine el koyması, yeni bir tırmanma döngüsünü zaten başlatmış olabilir.

Trump’ın ateşkesi uzatma açıklamasına rağmen, önümüzdeki günlerde İran’daki altyapıyı hedef alma yönündeki açıklamaları bir adım daha ileri gidilirse, İran’ın geri adım atmak yerine karşılık verme ihtimali güçlenir.

Bu karşılık Körfez’deki petrol altyapısının hedef alınması ya da Yemen’deki Husiler üzerinden Kızıldeniz hattına yönelik baskının artırılması şeklinde olabilir.

Bu tür adımlar küresel enerji sistemini daha da kırılgan hale getirir. Mevcut durumda bile boğazdaki belirsizlik dünya ekonomisi üzerinde baskı yaratıyor.

Sonuç

Önümüzdeki dönem, tırmanma ve müzakerenin aynı anda ilerlediği bir ara evreye işaret ediyor.

Hürmüz Boğazı’na ilişkin gelir paylaşımı ya da geçiş ücreti modeli ise en karmaşık başlıklardan biri olarak öne çıkıyor. Gelirlerin İran ile Umman arasında paylaşılması ya da geçici bir yeniden inşa fonu çerçevesinde yeniden kurgulanması gibi modeller tartışma alanına girebilir.

Gelinen noktada; İran’da sertlik yanlılarının güç kazandığı yönünde işaretler öne çıkıyor. ABD tarafında ise Trump’ın askeri seçeneklerin sınırlarını ne ölçüde doğru okuduğu tartışmalı.

İsrail faktörü de sürecin en değişken unsurlarından biri olarak öne çıkmaya devam ediyor.