İngiltere merkezli önemli yayın organlarından The Guardian’da, ABD Başkanı Donald Trump’ın İran ile vardığı yeni anlaşmanın ve İran’a yönelik askeri müdahalenin sonuçlarının değerlendirildiği bir analiz yayınlandı.

Analizde, Trump yönetiminin İran’a yönelik askeri operasyonlarının, Obama döneminde diplomatik yollarla elde edilen kazanımların ötesine geçemediğine dikkat çekilirken, açıklanan yeni anlaşmanın nükleer program, Hürmüz Boğazı ve yaptırımlar gibi birçok kritik konuda ciddi belirsizlikler içerdiği vurgulandı.

Analizde ayrıca anlaşmanın İran’ın balistik füze programı, bölgesel vekil güçlere verdiği destek ve rejim değişikliği gibi Washington tarafından savaşın gerekçesi olarak öne sürülen başlıklara ilişkin herhangi bir düzenleme içermediği belirtilirken, sürecin bölgesel dengeler, İsrail faktörü ve ABD-İran ilişkilerinin geleceği açısından olası sonuçlarına dair değerlendirmelere de yer verildi.

İşte The Guardian’da yayınlanan analiz:

Donald Trump’ın İran ile açıkladığı yeni anlaşma, tüm siyasi söylem ve propaganda çabalarına rağmen, bu savaşın aslında hiç başlatılmaması gerektiğini gösteren önemli bir örnek niteliğindedir.

Anlaşmanın 14 maddelik mutabakat metni incelendiğinde, içeriğinin oldukça sınırlı olduğu görülmektedir. Tahran yönetiminin bu tablo karşısında memnuniyet duyduğu değerlendirilmektedir.

Trump’ın siyasi açmazı

Trump açısından temel siyasi sorun, ortaya çıkan anlaşmanın Barack Obama yönetiminin 2015 yılında müzakere ettiği ve Trump’ın 2018’de çekildiği nükleer anlaşmadan daha iyi olduğunu gösterebilmektir.

Başka bir ifadeyle Trump, askeri müdahalenin Obama dönemindeki diplomasiden daha üstün sonuçlar ürettiğini kanıtlamak zorundadır. Ancak mevcut tablo, bunun gerçekleşmediğine işaret etmektedir.

Trump muhtemelen iki temel “başarıyı” ön plana çıkaracaktır. Bunlardan ilki, İran’ın “asla nükleer silah üretmeyeceği” yönündeki taahhüdünü yinelemesidir. Ancak İran aynı taahhüdü Obama dönemindeki anlaşmada da vermiş, sonrasında da defalarca dile getirmiştir. Esas mesele, nükleer silaha giden teknik süreçlerin ve kapasitenin ne ölçüde sınırlandırıldığıdır.

Nükleer dosyada belirsizlikler sürüyor

Obama yönetimi dönemindeki anlaşma, İran’ın nükleer programına ciddi kısıtlamalar getirmişti. Trump yönetimi ise benzer sınırlamaları, önümüzdeki 60 gün içinde sonuçlandırılması öngörülen yeni müzakereler yoluyla elde etmeyi ummaktadır.

Ancak böylesine karmaşık konuların kısa sürede çözüme kavuşması oldukça güç görünmektedir. Nitekim mutabakat, tarafların karşılıklı onayıyla sürenin uzatılabilmesine de imkân tanımaktadır.

İran’ın uranyum zenginleştirme hakkını ne ölçüde ve ne kadar süreyle sınırlandıracağı, elindeki yaklaşık yarım ton yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyumu ihraç edip etmeyeceği veya seyrelteceği ve nükleer altyapısını tasfiye edip etmeyeceği gibi temel meseleler henüz çözüme kavuşturulmamıştır.

Mutabakat metni yalnızca, nihai anlaşmada bu konuların “karşılıklı mutabakat” temelinde çözüleceğini ifade etmektedir. Bu ise bağlayıcılığı yüksek bir güvence olarak değerlendirilemez.

Trump, yaptırımların kaldırılmasını İran’ın bu alanlardaki tavizlerine bağlamayı planlamaktadır. Ancak aynı sonuçlara diplomatik yöntemlerle, askeri güç kullanımına başvurulmadan da ulaşılması mümkündü.

Hürmüz Boğazı ve küresel ekonomi

Trump’ın öne çıkaracağı ikinci husus ise İran’ın Hürmüz Boğazı’nı yeniden açmayı kabul etmesidir. İran’ın dünya petrol ve doğal gaz ticaretinin yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği bu stratejik geçiş hattındaki kısıtlamaları, enerji fiyatlarının hızla yükselmesine ve küresel enflasyon baskısının artmasına neden olmuştu.

Bununla birlikte İran, Hürmüz Boğazı’nı ancak Trump’ın askeri operasyonları sonrasında kapatmıştır. Dolayısıyla Tahran, bu süreçte söz konusu aracın stratejik etkisini de test etmiş oldu. Bu durumun gelecekte yeniden kullanılabilecek bir baskı unsuruna dönüşmesi ihtimali göz ardı edilmemelidir.

Trump, boğazın “kalıcı olarak ücretsiz” olacağını açıklamış olsa da yayımlanan anlaşma metninde böyle bir hüküm yer almamaktadır. Ayrıca İranlı yetkililer, belirli hizmetler karşılığında ücret talep etme haklarının saklı olduğunu ifade etmektedir. Bu nedenle savaşın küresel ticaret açısından olumlu değil, olumsuz sonuçlar doğurduğu ileri sürülebilir.

Anlaşmanın eksik boyutları

Mutabakatın dikkat çeken yönlerinden biri de içermediği hususlardır. İran’ın balistik füze programına ilişkin herhangi bir düzenleme bulunmamaktadır. Benzer şekilde İran’ın Hizbullah, Hamas ve Husiler gibi bölgesel aktörlere verdiği askeri destek konusunda da herhangi bir hüküm yer almamaktadır. Tahran’da rejim değişikliği meselesi de anlaşmanın dışında bırakılmıştır.

Oysa Trump yönetimi, savaşı meşrulaştırmak için bu unsurların tamamını gerekçe olarak öne sürmüştü. Dolayısıyla askeri operasyonların bu alanlarda somut bir sonuç üretmediği görülmektedir.

Aksine, rejim değişikliği yerine rejimin daha da sertleştiği bir tablo ortaya çıkmıştır. ABD ve İsrail saldırılarında çok sayıda din adamının hayatını kaybetmesi sonrasında, İran siyasetinde Devrim Muhafızları’nın ağırlığının arttığı değerlendirilmektedir.

İsrail faktörü ve Netanyahu’nun konumu

Anlaşma kapsamında İsrail’in Lübnan’daki saldırılarını sonlandırması öngörülmektedir. Bu durum, İran ile süregelen çatışma ortamının devamını savunan Benjamin Netanyahu açısından süreci sabote etme imkânı yaratabilir.

Bununla birlikte Netanyahu’nun hareket alanının sınırlı olduğu değerlendirilmektedir. Trump’ın son dönemde İsrail Başbakanı’na yönelik sert eleştirileri dikkat çekmektedir. Trump, Netanyahu’yu “kontrolden çıkmış” ve “çalışılması zor bir lider” olarak nitelendirmiş, ayrıca tek bir Hizbullah mensubunu hedef alma gerekçesiyle tüm apartmanların vurulmasını açık biçimde eleştirmiştir.

Ekonomik teşvikler savaş öncesinde de mümkündü

Anlaşmanın imzalanmasıyla birlikte Trump, İran petrol ihracatına yönelik yaptırımlar için muafiyetler tanımayı taahhüt etmektedir. Bu durum, esasen Şubat ayında mevcut olan statükoya geri dönüş anlamına gelmektedir.

Buna ek olarak, nihai anlaşmaya yönelik müzakerelerde kaydedilecek ilerlemeye bağlı olarak dondurulmuş İran varlıklarının serbest bırakılması öngörülmektedir. Nihai anlaşmanın sağlanması halinde ise tüm yaptırımların kaldırılması planlanmaktadır.

Ayrıca İran’ın yeniden inşası ve ekonomik kalkınması için 300 milyar dolarlık özel bir fon oluşturulması da mutabakat kapsamında yer almaktadır.

Ancak söz konusu ekonomik teşviklerin tamamı, askeri operasyonlar başlamadan önce de masadaydı. Dolayısıyla bombardıman süreci olumlu bir katma değer üretmemiş görünmektedir.

Diplomasi yeniden önem kazanıyor

Bu başarısızlığın tek olumlu yönü, Trump’ın gelecekte benzer askeri maceralara girişmeden önce daha temkinli davranmasına yol açabilecek olmasıdır. Benzer bir durum, Vladimir Putin’in Ukrayna’yı işgal süreci açısından da dile getirilebilir.

Askeri güç kullanımına başvurmak, çoğu zaman siyasi liderlerin öngördüğünden çok daha karmaşık sonuçlar doğurmaktadır. Trump’ın güç kullanımını mutlak üstünlük olarak gören yaklaşımı, zaferi garanti etmemektedir.

Bu gelişmeler, uluslararası krizlerin çözümünde diplomasinin hâlâ vazgeçilmez bir araç olduğunu bir kez daha göstermektedir.