ABD merkezli National Security Journal’da yayımlanan analizde, İran’ın müzakere masasından çekilmesi ve Hürmüz Boğazı’nı kapatma tehdidinin ardından Washington’un karşı karşıya kaldığı enerji ve güvenlik krizinin giderek derinleştiğinin değerlendirildiği bir analiz yayınlandı.

Analizde, ABD’nin son aylarda stratejik petrol rezervlerinden yoğun çekişler yaparak ve askeri seçenekleri masada tutarak krizi yönetmeye çalıştığı, ancak bu araçların etkisinin giderek sınırlı hale geldiği vurgulanırken, İran’ın hamlelerinin küresel petrol arz zincirinde yarattığı baskının, Washington’un manevra alanını daralttığı tespiti yapıldı.

ABD’nin iç üretim kapasitesinin kısa vadede bu açığı kapatamayacağına dikkat çekilen analizde, rafineri ve yatırım döngülerinin doğası gereği enerji piyasasının hızlı bir şekilde dengelenmesinin mümkün olmadığı belirtildi.

Analizde ayrıca, İran’ın yeraltı askeri altyapısı ve Hürmüz Boğazı çevresindeki asimetrik kapasitesinin, ABD’nin askeri baskı araçlarının etkinliğini sınırladığı ve krizin yalnızca askeri yöntemlerle çözülebilecek bir yapıda olmadığı tespitine yer veriliyor.

İşte National Security Journal’da yayınlanan analiz:

İran’ın müzakere masasından kalkması ve Hürmüz Boğazı’nı tamamen kapatma tehdidinde bulunması, Donald Trump yönetimini kısa vadede çözümü bulunmayan bir krizle karşı karşıya bırakmış durumda.

Trump’ın ilk başkanlık döneminde Ulusal Güvenlik Konseyi’nde görev yapan eski bir üst düzey yetkilinin ifadeleriyle;

“Trump’ın Hürmüz Boğazı krizi, çözüm arayan bir problem haline geldi. Trump’ın artık iyi seçenekleri yok ve bunun farkında.”

Aynı isim, yaklaşan bir petrol krizine dikkat çekerken, bunun önlenmesi ya da kısa sürede çözüme kavuşturulması için elde çok sınırlı imkân bulunduğunu vurguluyor.

Başkan Trump son üç aydır Hürmüz’ü yeniden açtırmak için baskı, teşvik ve askeri güç dâhil farklı araçlara başvurdu. Ancak bugün gelinen noktada karşılaşılan tablo rahatsız edici. Washington’un elindeki araçlar ya etkili olamayacak kadar yavaş, ya uygulanamayacak kadar maliyetli ya da daha önce denenmiş ve sonuç vermemiş durumda.

Boğaz fiilen şubat ayı sonundan bu yana kapalı sayılırken, krizin etkilerini perdeleyen acil durum tamponu hızla eriyor. ABD’nin başvurabileceği her alternatif ise fiziksel ya da ekonomik sınırlarla karşılaşıyor.

Aşağıdaki tablo, Trump yönetiminin neden manevra alanını giderek kaybettiğini ortaya koyuyor.

Stratejik rezervin tükenişi

Bu krizin tam ölçekli bir fiyat felaketine dönüşmesini şimdiye kadar engelleyen temel araç, ABD Stratejik Petrol Rezervi (SPR) oldu. Ancak rezerv, tarihindeki en hızlı boşalma dönemlerinden birini yaşıyor.

ABD Enerji Enformasyon İdaresi’nin (EIA) verilerine göre 15 Mayıs’ta sona eren haftada rezervden 9,92 milyon varil petrol piyasaya sürüldü. Bu rakam, yalnızca bir hafta önce kırılan rekoru geride bıraktı; o rekor ise Eylül 2022’deki önceki zirveyi aşmıştı.

Aynı hafta içinde toplam ABD ham petrol stokları yaklaşık 17,8 milyon varil azaldı. Bu düşüş, 1982’ye kadar uzanan veri serisindeki en büyük haftalık gerileme olarak kayda geçti.

Süregelen çekişler, rezerv seviyesini Temmuz 2024’ten bu yana görülen en düşük noktaya indirirken, üst üste sekizinci haftalık düşüş yaşandı. Matematiksel projeksiyonları izleyen analistler, kritik eşiklerin kamuoyunun düşündüğünden daha yakın olduğu uyarısında bulunuyor.

Detaylı bir değerlendirmeye göre, yasal asgari seviye olan 252 milyon varil ile rezervin verimli şekilde kullanılamadığı jeolojik alt sınır kabul edilen 150 milyon varil seviyelerine, mevcut tüketim hızı sürerse üç ila beş ay içinde ulaşılabilir.

Stratejik rezerv, piyasa için bir amortisör işlevi görüyor. Ancak bu amortisör hızla aşınıyor. Bir analizde ifade edildiği gibi, rezerv devre dışı kaldığında piyasa koruma kalkanını kaybedecek ve yeni bir aksama doğrudan fiyatlara yansıyacak.

Daha derin sorun ise şu: Rekor düzeydeki rezerv kullanımı bile gerçek açığı kapatmaya yetmiyor.

Tecrübeli bir akaryakıt fiyat analistinin belirttiği üzere, SPR’deki rekor çekilişler, Hürmüz kapanmasının etkilediği günlük 15–18 milyon varillik akışı telafi etmekten çok uzak.

Rezerv çözüm üretmiyor; yalnızca zaman satın alıyor. Ve satın alınabilecek zaman giderek tükeniyor.

Yerli üretimin sınırları

Petrol arzı daraldığında ilk refleks üretimi artırmaktır. ABD hâlen dünyanın en büyük petrol üreticisi konumunda. Fakat Amerikan üretimi bir musluk gibi açılıp kapatılamıyor ve ülkenin ihtiyaç duyduğu petrol tipi, kendi bol miktarda ürettiği petrol değil.

Kriz, analistlerin “rafineri uyumsuzluğu” olarak adlandırdığı yapısal sorunu açığa çıkardı. ABD net petrol ihracatçısı olsa da, rafinerileri belirli ham petrol türleri için tasarlanmış durumda ve küresel müttefikleri Amerikan ihracatına bağımlı.

ABD’deki rafineri altyapısının önemli bölümü, Basra Körfezi’nden gelen ağır ve yüksek sülfürlü ham petrolü işlemek üzere inşa edildi. Buna karşılık Amerikan kaya petrolü üretimi ağırlıklı olarak hafif ve düşük sülfürlü ham petrol sağlıyor.

Bu kalite farkı bir yana bırakılsa bile, kaya petrolü üretimi krizlerin gerektirdiği hızda tepki vermiyor. Yeni üretimin devreye alınması sermaye tahsisi, sondaj ekipmanlarının mobilizasyonu, kuyu açımı ve tamamlama süreçleri gerektiriyor. Bu da haftalarla değil, aylar hatta yıllarla ölçülen bir zaman dilimi anlamına geliyor.

Bugün akut bir arz şoku yaşayan bir başkan, kısa sürede anlamlı bir üretim patlaması yaratamaz. Üstelik bu yatırımları yapacak şirketlerin de temkinli davranmak için kendi gerekçeleri bulunuyor.

Şirketlerin kriz kumarı oynamaması

Fiziksel koşullar uygun olsa bile, üretim artışını finanse edecek enerji şirketleri böyle bir riske girmeye istekli değil.

Savaş kaynaklı fiyat sıçramaları, petrol yöneticilerinin artık peşinden koşmamayı öğrendiği gelişmeler arasında. Çünkü ateşkes imzalandığı anda fiyatlar çökebilir ve zirve döneminde agresif yatırım yapan şirketler yüksek maliyetli fakat kârsız kuyularla baş başa kalabilir.

Piyasanın kendisi de mevcut fiyatların kalıcı olacağına inanmadığını gösteriyor.

Bugünkü sıçrama hariç tutulduğunda Brent ve WTI fiyatları son haftalarda gerilemiş, yatırımcılar Hürmüz’ün yeniden açılacağı yönünde anlaşma beklentisiyle fiyatların düşeceğine oynamıştı. Görüşmelerin çökmesi bu eğilimin bir kısmını tersine çevirdi.

Vadeli piyasa fiyatların ileride gerileyeceğine işaret ederken, hiçbir rasyonel üretici milyarlarca dolarlık çok yıllı sondaj programını kalıcı yüksek fiyat varsayımı üzerine kurmaz.

Trump yönetiminin kendi politikası da bu paradoksu yansıtıyor.

Enerji Bakanlığı rezerv petrolünü doğrudan satmak yerine bir takas modeli oluşturdu. Yaz aylarındaki yoğun sürüş sezonu için 170 milyon varilden fazla petrol piyasaya verildi; karşılığında ise 2026 sonu ile 2029 arasında yüzde 18–24 primle geri ödeme öngörüldü.

Bu yapı, hükümetin dahi bugünkü sıkışıklığı geçici gördüğünü ortaya koyuyor. Aynı varsayım özel sektör sondaj yatırımlarını da frenliyor.

Rafineri sorunu ve yapısal darboğaz

Sorun yalnızca üretimle sınırlı değil; rafineri kapasitesi de kısa vadede çözülemeyecek bir mesele.

ABD’de yeni bir rafineri kurmak milyarlarca dolarlık yatırım ve yıllara yayılan izin süreçleri gerektiriyor. Ülkede onlarca yıldır büyük ölçekli yeni rafineri inşa edilmedi.

Amerikan rafinerilerinin işlemek üzere tasarlandığı petrol ile Amerikan kuyularının ürettiği petrol arasındaki uyumsuzluk, enerji sisteminin yapısal bir özelliği. Hiçbir acil durum tedbiri bunu kriz süresi içinde değiştiremez.

Bu açığın yerli sistem tarafından kapatılamadığı, rezerv verilerinde açık biçimde görülüyor.

Sektör raporlarına göre büyük SPR salımları, normal şartlarda çok daha sert görünecek iç arz daralmasını gizliyor. ABD ticari ham petrol stokları, 2026’nın ilk bölümünde biriken tüm artışı yalnızca beş hafta içinde sildi.

Eğer Amerikan üretim ve rafineri sistemi Hürmüz kaynaklı kaybı absorbe edebilseydi, stratejik rezerv rekor hızda boşalmazdı. Mevcut tablo, iç sistemin tek başına açığı karşılayamadığının kanıtı olarak görülüyor.

Askeri seçeneğin sınırları

Trump’ın en fazla ağırlık verdiği seçenek askeri güç oldu. Ancak sonuç üretmeyen seçenek de en belirgin biçimde bu oldu.

Hürmüz’deki tehdidin temelini oluşturan İran kabiliyetleri büyük ölçüde Amerikan hava gücünün güvenilir şekilde erişemeyeceği yeraltı tesislerinde bulunuyor.

İran yıllardır derin yeraltı “füze şehirleri” inşa ediyor. ABD saldırıları çoğu zaman bu tesislerin girişlerini ve havalandırma noktalarını vuruyor; ancak içerideki füze ve İHA envanterini yok etmekte başarısız kalıyor.

Yezd yakınlarındaki bir tesisin, yoğun basınca dayanabilecek granit bir dağın içine yaklaşık 1.500 feet derinliğe uzandığı belirtiliyor. Amerikan istihbaratına göre İran, vurulan girişleri saatler içinde açarak tesisleri yeniden operasyonel hale getirebiliyor.

Saha örnekleri de aynı modeli doğruluyor.

Yakın tarihli uydu görüntüleri, Humeyn yakınlarındaki yeraltı füze üssünde en az on iş makinesinin tünel girişlerini temizlediğini gösterdi. ABD istihbaratı ise İran’ın İHA üretimini yeniden başlattığını ve füze rampalarını yenilediğini değerlendiriyor.

Royal United Services Institute analistleri, bu sertleştirilmiş tesislerin imhasının aynı noktaya defalarca saldırı, ayrıntılı iç yerleşim istihbaratı ve uzun süreli takip bombardımanı gerektirdiği sonucuna ulaşıyor.

CENTCOM’un Harg Adası’nda 90’dan fazla İran askeri noktasını hedef alan geniş çaplı hassas saldırılarının ardından dahi boğaz kapalı kalmaya devam etti.

Bombardıman İran’ın kapasitesini sınırlı ölçüde aşındırabiliyor; fakat tehdidi tamamen ortadan kaldıramıyor. Çünkü tehdit yeraltında yaşıyor ve hava saldırılarının bastırabileceğinden daha hızlı yenileniyor.

Daralan manevra alanı

Bu krizin çıkış yollarının tamamı ya tıkalı ya da zaman gerektiriyor.

Fiyatları baskılayan rezerv birkaç ay içinde kritik eşiğe yaklaşmış durumda. Yerli üretim zamanında artırılamıyor ve yanlış ham petrol türüne odaklanıyor. Şirketler geçici olduğuna inandıkları bir fiyat patlamasına yatırım yapmak istemiyor. Yeni rafineriler yıllar gerektiriyor. Hürmüz’ü açması beklenen bombardıman ise dağların içine gömülü tesislere çarpıp etkisiz kalıyor.

Trump üç aydır ABD’nin “kartların tamamını elinde tuttuğunu” savunuyordu. Ancak İran şimdi masaya bakıp oyunu reddetti ve Hürmüz’ü kalıcı biçimde kapatma tehdidini gündeme getirdi.

Ortaya çıkan tablo, başkanın elindeki kartların, siyasi söylemin ima ettiğinden çok daha zayıf olabileceğini gösteriyor.