İngiltere merkezli önemli yayın organlarından The Guardian’da, ABD ile İran arasında yeniden tırmanan gerilim, Hürmüz Boğazı krizi ve çatışmaların küresel ekonomi ile insani durum üzerindeki etkilerinin ele alındığı bir analiz yayınlandı.

Analizde, Hürmüz Boğazı’nın yeniden kapanmasının uluslararası enerji ve gıda arz zincirleri üzerinde ciddi baskı oluşturduğu, çatışmalar nedeniyle insani krizin derinleştiği ve özellikle kırılgan ülkelerde milyonlarca insanın temel gıda ihtiyaçlarına erişimde daha büyük zorluklarla karşı karşıya kaldığına dikkat çekildi.

Analizde ayrıca ABD ile İran arasında imzalanan mutabakatın neden başarısız olduğu, tarafların karşılıklı sert söylemlerinin diplomatik çözüm ihtimalini daha da zayıflattığı, Hürmüz Boğazı’nın geleceğine yönelik yürütülen diplomatik girişimler ile savaşın sona erdirilmesine ilişkin olası senaryolara dair değerlendirmelere yer verildi.

İşte The Guardian’da yayınlanan analiz:

ABD ile İran’ın, yeniden tehditlere, karşılıklı saldırılara ve savaştan çıkışı yine tırmanma yoluyla arayan sonuçsuz bir döngüye dönmesi, tüm dünyayı yeniden tedirgin etmeyi başardı.

Önce Tahran’ın ardından ise ABD, Hürmüz Boğazı’nı bir kez daha kapattığını açıkladı.

Bu da zaten büyük krizlerle boğuşan bölgeyi daha da büyük kaosa sokacak gibi görünüyor.

Örnek olarak; ABD ve İsrail’in başlattığı uluslararası hukuka aykırı savaş nedeniyle Dünya Gıda Programı bu yıl 1,5 milyon daha az insana gıda yardımı ulaştırabiliyor. Mevcut krizlerin daha da derinleşmesiyle en ağır yükü kırılgan ülkeler taşıyor; Somali’de ilave 2,5 milyon, Afganistan’da ise 2,3 milyon kişi temel gıda ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanıyor.

İnsani kriz derinleşiyor

Gerilimin düşürülmesi dahi tek başına bu insani krizi çözmeye yetmeyecek ve gıda üretimi üzerindeki tam etkinin henüz ortaya çıkmadığı görülüyor.

Hürmüz Boğazı, küresel gübre ihracatı açısından kritik bir geçiş noktasıydı. Fiyatların hızla yükselmesi birçok çiftçinin gübre kullanımını azaltmasına neden oldu. Körfez ülkelerinde çalışan göçmen işçilerin ülkelerine gönderdikleri döviz transferlerinin azalması ise yalnızca Afrika’yı değil, Asya ekonomilerini de olumsuz etkiliyor.

İran’ın kendisinde ve Lübnan’da aralarında çok sayıda çocuğun da bulunduğu binlerce sivil hayatını kaybetti, kritik altyapılar büyük ölçüde tahrip edildi. İran ekonomisi giderek daha ağır bir çöküş sürecine sürüklenirken, rejim de savaş ortamını fırsata çevirerek iç baskıyı artırıyor.

Tahran’ın misillemeleri ise bölge genelinde can kayıplarına ve yıkıma yol açarken, dünyanın dört bir yanındaki tüketiciler daha yüksek enerji ve gıda fiyatlarıyla karşı karşıya kalıyor.

Mutabakatın kırılgan yapısı

ABD’de yaklaşan ara seçimlerin iç siyasi baskısı, Donald Trump yönetimini taraflar arasında daha kapsamlı bir anlaşmanın müzakere edilmesi amacıyla 60 günlük süre tanıyan bir Mutabakat Muhtırası’nı kabul etmeye yöneltti.

Ancak daha bir ay bile dolmadan çatışmalar yeniden başladı. İran’ın Hürmüz Boğazı’ndan geçen gemileri hedef almasının ardından ABD karşılık verdi.

Krizin merkezinde ise mutabakat metnindeki kritik bir madde yer alıyor. Bu maddenin muğlak bırakılması bir ihmal değil, tarafların tamamen zıt pozisyonlarını aynı metinde buluşturma çabasının bilinçli bir sonucuydu.

Metne göre İran, deniz trafiğini yeniden sağlayacak, güvenli geçişi garanti edecek ve Hürmüz Boğazı’nın gelecekteki idaresi konusunda Umman ile birlikte çalışacaktı. Ayrıca ileride geçiş ücretleri uygulanabilmesine kapı aralık bırakılmıştı.

Tahran bu ifadeyi, boğaz üzerindeki yeni kontrolünün sona erdirilmesi değil, uluslararası düzeyde fiilen kabul edilmesi şeklinde yorumladı. Bunun ardından da ABD koordinasyonunda oluşturulan alternatif rotayı kullanan gemileri hedef aldı.

Söylemlerin tırmandırıcı etkisi

Tarafların kullandığı sert söylemler de krizin çözümüne katkı sağlamıyor. Tahran, hayatını kaybeden dini lider Ali Hamaney için ilan edilen yas sürecinde, suikastın intikamının “kaçınılmaz olarak alınacağını” duyurdu.

Donald Trump ise kendisine yönelik herhangi bir suikast girişimi olması halinde ABD ordusunun “İran’ın her bölgesini yok edeceğini” söyledi ve İran yönetimini “pislik” olarak nitelendirdi.

Buna karşın Trump, mutabakatın ve ateşkesin sona erdiğini açıklamasına rağmen diplomatik görüşmelerin süreceğini de ifade ediyor. Yaşananlar basit bir tekrar değil; her yeni kriz döngüsü karşılıklı güvensizliği artırıyor ve çözümü daha da karmaşık hale getiriyor.

ABD, İran’ın yeniden petrol ihraç etmesine izin verecek yeni bir politika değişikliğine gidebilir. Ancak müşterilerin güven duymadığı bir ortamda İran’ın enerji sektörünün toparlanması mümkün görünmüyor.

Çıkış yolu nerede?

Savaşın sona ermesi, bizzat savaşın ortaya çıkardığı temel sorunun çözülmesine bağlı bulunuyor: İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki fiili kontrolü. Kısa vadede öncelik, insani yardım sevkiyatlarının kesintisiz şekilde ulaştırılmasını sağlamak olmalıdır.

Bunun ötesinde ise Umman başta olmak üzere çeşitli aktörler, tarafların kendi başlarına bulamadıkları diplomatik çıkış yolunu oluşturmaya çalışıyor.

Masadaki önerilerden biri, boğazdan geçiş yapan gemilerden zorunlu olmayan seyir ücretleri alınmasını, bunun ise Birleşmiş Milletler çatısı altında yürütülmesini öngörüyor. Bu model belirli bir potansiyel taşısa da giderek daha militarize ve daha sert çizgiye kayan İran yönetimi açısından ekonomik kazançtan ziyade stratejik nüfuzun daha önemli olduğu değerlendiriliyor.

Donald Trump ise bir uzlaşmadan çok kesin bir zafer görüntüsü elde etmek istiyor.

Ancak mevcut tabloda ne ABD ne de İran kesin ve belirleyici bir askeri zafer kazanabilecek durumda. Aynı şekilde tarafların hiçbiri ucu açık bir savaşı da sürdürmek istemiyor. Buna rağmen gerekli tavizleri vermeye de yanaşmıyorlar. Bu nedenle uluslararası toplumun temel görevi, tarafları yeniden rasyonel zemine döndürmeye çalışmak olacaktır.

Aksi halde ortaya çıkacak siyasi, ekonomik ve insani sonuçların bedelini yalnızca bölge değil, tüm dünya ödemeye devam edecektir.